Szófelhő

konferencia fordítás konceptualizáció kognitív nyelvi világkép filológia szakdolgozat nyelvészet metafora imperative language patterns phraseology representation death linguistic worldview infinitive szecesszió grammatika főnévi igenév kettős állítmány stilizáció stíluselemzés dekorativitás decorativity nyelvi példa klasszikus modernség eufemizmus euphemistic phrases alcoholic drink irodalmi vita theory of criticism the betrayal of the intellectuals az írástudók árulása recenzió irodalomtörténet recepciótörténet irodalompolitika hungarian literature modernity classical modernism magyar irodalom modernitás cognitive analysis prevalence inflection frazéma frazeológia antonima antonímia horvát nyelv rikkancs bulvársajtó media kognitív metafora kognitív nyelvészet linguistic image of the world cognitive linguistics nyelvoktatás didaktika pszicholingvisztika tartalomelemzés croatian language antonymy irodalmi társaságok modern magyar irodalom ady endre vörösmarty díj literary organizations modern hungarian literature vörösmarty prize irodalomtudomány újraszerkesztés újrafordítás polish language metaphor szaknyelv fordítástudomány retranslation phraseme facebook proto slavic perspective ekvivalencia hatalom ideológia deontikus modalitás sajtótörténet history of press nyelvtörténet dialektológia nyelvi kép világ_nyelvi_képe szemantika nyelvi_kép conceptualization ideology magyar_nyelv nyelvhasználat faktitív ige hungarian language equivalence focalization irony családregény nézőpont fokalizáció gyermekelbeszélő irónia vonzatkutatás szövegnyelvészet nyelvjárás szerb translation tudománytörténet critical_discourse_analysis factitive verb causativity tanulmánykötet optimalizáció zenitism szabadverselés szabadstrófa horvát expresszionizmus zenitizmus önéletrajz performativitás autobiography identity performativity criseology szláv lexika orosz nyelv ősszláv historical linguistics slavic vocabulary avantgárd expresszionizmus horvát filológia nyelvhelyesség funkcióige eszmetörténet narratológia diskurzuselemzés narratology discourse analysis modern_filológiai_társaság krízeológia önéletírás életrajz asszociáció analógia szimmetria nyelvi intuíció nyelvi formalizáció russian language

Symbole śmierci w języku polskim i węgierskim (w świetle materiałów ankietowych)

Dziewońska-Kiss Dorota

[Kivonat] [Abstract in English] [A teljes cikk letölthető formátumban]

 

 

Śmierć jako zjawisko indywidualne i kulturowe jest jednym z tych problemów eschatologicznych, które od dawna stanowią przedmiot szczególnego zainteresowania filozofii, antropologii, historii kultury (Krzyżanowska 1999: 9).

Jednym z ‘owoców’ przeprowadzonych w latach 2008-2011 (wśród polskich i węgierskich użytkowników języka) badań ankietowych na temat pojęcia śmierć jest materiał dotyczący symboli śmierci, w którym Węgierscy respondenci wymienili 131 symboli, a polscy 90.

Według jednego z polskich respondentów często symbolami śmierci stają się symbole wrogich organizacji społecznych lub politycznych, wrogich państw oraz symbole religijne.

Dla większości ankietowanych głównym i najważniejszym symbolem śmierci jest: czaszka (48), kosa (31), czarny kolor (28), krzyż (26), szkielet (21), trumna (21), kościotrup (17).

W tej grupie znalazły się także: kości (12), żniwiarz/kosiarz (12), czarny kir (12), krew (12), skrzyżowane piszczele (8), biały kolor (7), żałoba (6), czerwony kolor (6), cmentarz (6), łuczywo (6), trup (6), zdmuchnięta świeca (5), szkielet w płaszczu z kapturem i kosą w ręku (5), mroczna postać w długiej szacie z kapturem i z kosą na ramieniu (5), świeca (4), znicze (4), wieniec (4), urna (4), duchy (4), broń/pistolety (4), kruk (3), grzech pierworodny (3), smutek/żal (3), błyskawice (2), wąż (2), popiół (2), wieczny sen (2), czarna wstążka (2), jeździec Apokalipsy (2), światło na końcu tunelu (2), zombi (2), nóż (2), narzędzia tortur (2), diabeł (2).

W pojedynczych odpowiedziach wymieniono, np.: czarny kwiat, czarne ubranie, białe światło, ciemność, biała lilia, charczący oddech, ból, smutek, szubienica, pogrzeb, msza, widzenie zmarłych, wisielec, tajemnice natury, koniec wędrówki, anioł z mieczem, anioł śmierci, piorun, płomienie, kaptur, pomnik, mogiła, grób, cyprys, Salve Regina, całun, kondukt żałobny, schody w górę, wampiry, mumie, serce, pirat, Bóg, kostnica, stypa, nadzieja, gilotyna, piekło, niebo, bladość, czarne ptaki, noc, butelka obok samochodu, rysunek bakterii, schemat wirusa.


Tabela 1. Proszę wymienić symbole śmierci

 

 

profil

 

liczba wskazań w %

 

1.

 

czaszka

 

37

 

2.

 

kosa

 

24

 

3.

 

czarny kolor

 

22

 

4.

 

krzyż

 

20

 

5.

 

szkielet

 

16

 

6.

 

trumna

 

16

 

7.

 

kościotrup

 

13

 

Najczęściej podawanymi przez węgierskich respondentów symbolami śmierci były: fekete szín [czarny kolor] (56), kereszt [krzyż] (42), kaszás [żniwiarz] (34), koporsó [trumna] (33), csontváz [szkielet] (31), koponya [czaszka] (28), kasza [kosa] (27), halálfej [trupia czaszka] (26), temető [cmentarz] (18).

Spora część uczestników ankiety wymieniła także: sír [grób] (14), sötét [ciemność] (12), fehér szín [biały kolor] (11), sírkő [nagrobek] (10), koponya két keresztcsonttal [trupia czaszka i dwie skrzyżowane piszczele] (8), koszorúk [wieńce] (8), kaszás ember fekete lepelben [człowiek z kosą w czarnej pelerynie] (7), fekete zászló [czarna flaga] (7), fény [światło] (6), kialvó gyertya [wygasająca świeca] (5), csuklya [kaptur] (5), varjú [wrona] (5), éjszaka [noc] (4), fejfa [drewniany nagrobek] (4), könnyek [łzy] (4), kaszás figura/alak [postać z kosą] (5), gyászlepel [kir] (3), szomorúfűz [wierzba płacząca] (3), virág [kwiat] (3), ásó [łopata] (3), nagy harang [duży dzwon] (3), halál angyala [anioł śmierci] (2), fekete fátyol [czarny welon] (2), üresség [pustka] (2), pokol [piekło] (2), halottszállító autó [karawan] (2), sírhant [mogiła] (2), gyász [żałoba] (2), holló [kruk] (2), galamb [gołąb] (2), akasztófa [szubienica] (2), fájdalom [ból] (2), Léthé folyó [rzeka Leta] (2), kapu [brama] (2), alagút [tunel] (2), szemfedél [całun] (2), krizantém [chryzantemy] (2).

Na uwagę zasługuje różnorodność wyobrażeń respondentów odzwierciedlona również w pojedynczych odpowiedziach, na przykład: csuklyás ember [człowiek w kapturze], fekete lepelbe burkolt, csuklyás kaszás alak [postać z kosą, okryta czarną peleryną z kapturem], sötét köpenyes alak [postać w ciemnej pelerynie], fekete csuklyás alak, nem beszél, csak szuszog, élvezi, ha megriaszt valakit [postać w czarnym kapturze, nie mówi, tylko sapie, której przyjemność sprawia przestraszenie kogoś], fekete csuklyás ember [człowiek w czarnym kapturze], alvó ember [śpiący człowiek], sötét lovag [czarny rycerz], angyal [anioł], lepel [peleryna], homokóra [klepsydra], hamu [popiół], lábszárcsontok [piszczele], keresztbe tett csontkéz [skrzyżowane kości rąk], csontok [kości], fekete tüll [czarny tiul], fekete drapéria [czarna draperia], fekete szalag [czarna wstążka], fekete keret [czarna rama], árnyék [cień], űr [przestrzeń, pustka], felhő [chmura], a melegség [ciepło], láng [płomień], pokol tüze [ogień piekła], ördög [diabeł], mennyország [niebiosa], Szent Péter [święty Piotr], feszület [krucyfiks], félelem [strach], valakinél megkönnyebbülés [ulga dla kogoś], kandeláber [świecznik], oltár [ołtarz], a köztudatba beépült siratók, rekviemek [pieśni żałobne i requiem utrwalone w świadomości społecznej], síró emberek [płaczący ludzie], hurokkötél [pętla], bárd [topór], gőzölgő bogrács előtt ördög álló farokkal és sátáni kacajjal [stojący przed gorącym kotłem diabeł z ogonem i szatańskim uśmiechem], kórház [szpital], járvány [epidemia, plaga], rák [rak], aids [aids], pestis [dżuma], háború [wojna], éhínség [głód], vér [krew], szellem [upiór], a nevetés (ugyanez latin-amerikai szokás is) [śmiech (jest to także zwyczaj w Ameryce Łacińskiej)], révész [przewoźnik na rzece], Yin-yang [Yin-yang], váratlan [zaskoczenie], hiéna [hiena], sakál [szakal], kuvik [sowa piszcząca], alkony [zmierzch], a tengerbe torkolló folyó [rzeka wpadająca do morza], ladik [łódka/czółno], méreg [trucizna], a halál csónakja [czółno śmierci], a halott nyelve alá kerülő pénzérme [moneta pod językiem zmarłego], könnyező arc [łzawiąca twarz], halálmadár [ptak śmierci], fekete macska [czarny kot], mártírok [męczennicy], haláltánc [taniec śmierci], az alvilág őrei [strażnicy świata zmarłych], különböző madarak [przeróżne ptaki], fekete madár [czarny ptak], fekete holló [czarny kruk], bagoly [sowa], hulló őszi falevél [spadające jesienne liście], rózsa [róża], kála [kalia], szirom nélküli virág [kwiat bez płatków], föld [ziemia], lehullott falevelek [opadłe liście], diófa [drzewo orzechowe], kehely [kielich], fehér szegfű [biały goździk], kompozíciókban a lekonyuló virág vagy levél [zwiędły kwiat lub liść w kompozycjach], lekonyuló virág [zwiędły kwiat], csupasz ágak [gołe gałęzie], kopár táj [jałowy krajobraz], régi emlékek [stare wspomnienia], ahány nép, annyi féle elképzelés [ile narodów, tyle wyobrażeń], Festményeken többször láttam a halált a „kaszás” képében megjelenítve. Ugyanígy filmeken. Véleményem szerint azonban a halál egy esemény, amit nem lehet megszemélyesíteni, így testet sem ölthet. Leginkább egy kapuként tudom elképzelni, ami mögött az öröklét van. Falun nevelkedtem, így tudom, hogy a halál előhírnökének tekintik a baglyot. Nem nevezném jelképnek, de most ennél közelebbi nem jutott eszembe. A mi kultúránkban a halál jelképe a fekete szín, bár ez sem igazán jelkép, csak jel. Ha ide belefér, azt azért még szívesen megosztom, hogy nekem mégsem ez a szín jut eszembe, hanem a fehér, a tisztaság, megtisztulás színe. [Na obrazach wiele razy widziałem/-łam śmierć przedstawianą jako „żniwiarza”. Tak samo w filmach. Według mnie natomiast śmierć jest wydarzeniem, którego nie można upersonifikować, i nie można nadać mu ciała. Najlepiej mogę ją sobie wyobrazić jako bramę, za którą znajduje się wieczne życie. Wychowałem/-łam się na wsi, więc wiem, że za zwiastuna śmierci uważa się sowę. Nie nazwał(a)bym jej symbolem, ale teraz nie przypomina mi się nic lepszego. W naszej kulturze symbolem śmierci jest kolor czarny, ale to także nie jest symbol tylko znak. W tym miejscu, bardzo chętnie dodam, że osobiście ze śmiercią nie kojarzę koloru czarnego lecz kolor biały, kolor czystości, oczyszczenia.].

Tabela 2. Sorolja fel a halál jelképeit[Proszę wymienić symbole śmierci]

 

 

profil

 

liczba wskazań w %

 

1.

 

czarny kolor

 

43

 

2.

 

krzyż

 

32

 

3.

 

żniwiarz

 

26

 

4.

 

trumna

 

25

 

5.

 

szkielet

 

24

 

6.

 

czaszka

 

22

 

7.

 

kosa

 

21

 

8.

 

trupia czaszka

 

20

 

9.

 

cmentarz

 

14

 

10.

 

grób

 

11

 

 

Duża ilość i różnorodność nadesłanych odpowiedzi pozwoliła na pogrupowanie danych według następujących profilów:

 

  1. MIEJSCE – węg.: korház [szpital], temető [cmentarz], sír [grób], sírhant [grób], kapu [brama], alagút [tunel], oltár [ołtarz], gőzölgő bogrács előtt ördög áll farokkal és sátáni kacajjal [stojący przed gorącym kotłem diabeł z ogonem i szatańskim uśmiechem], pokol [piekło], mennyország [niebiosa]; pol.: cmentarz, urna, mogiła, grób, schody w górę, kostnica, piekło, niebo;
  2. PRZEDMIOT – węg.: feszület [krucyfiks], kereszt [krzyż], koporsó [trumna], kasza [kosa], koszorúk [wieńce], fekete zászló [czarna flaga], kialvó gyertya [wygasająca świeca], ásó [łopata], nagy harang [duży dzwon], homokóra [klepsydra], hamu [popiół], fekete szalag [czarna wstążka], fekete keret [czarna rama] kandeláber [świecznik], hurokkötél [pętla], bárd [topór], a halott nyelve alá kerülő pénzérme [moneta pod językiem zmarłego] kehely [kielich], akasztófa [szubienica], sírkő [nagrobek], fejfa [drewniany nagrobek]; pol.: kosa, krzyż, trumna, łuczywo, zdmuchnięta świeca, znicze, wieniec, broń/pistolety, popiół, czarna wstążka, nóż, narzędzia tortur, szubienica, pomnik, gilotyna, butelka obok samochodu, rysunek bakterii, schemat wirusa;
  3. ŚRODKI TRANSPORTU – węg.: halott szállítóautó [karawan], ladik [łódka/czółno] a halál csónakja [czółno śmierci];
  4. KOLOR – węg.: fekete szín [czarny kolor], fehér szín [biały kolor]; pol.: czarny kolor, biały kolor, czerwony kolor, popielaty;
  5. PERSONIFIKACJA – węg.: kaszás [żniwiarz], kaszás ember fekete lepelben [człowiek z kosą w czarnej pelerynie], kaszás figura/alak [postać z kosą], csuklyás ember [człowiek w kapturze], fekete lepelbe csuklyás, burkolt kaszás alak [postać z kosą, pokryta czarną peleryną z kapturem], sötét köpenyes alak [postać w ciemnej pelerynie], fekete csuklyás alak, nem beszél, csak szuszog, élvezi, ha megriaszt valakit [postać w czarnym kapturze, nie mówi tylko sapie, której przyjemność sprawia przestraszenie kogoś], fekete csuklyás ember [człowiek w czarnym kapturze], alvó ember [śpiący człowiek], sötét lovag [czarny rycerz], Szent Péter [święty Piotr], síró emberek [płaczący ludzie], révész [przewoźnik na rzece], mártírok [męczennicy], az alvilág őrei [strażnicy świata zmarłych], csontváz [szkielet], koponya [czaszka], halálfej [trupia czaszka], koponya két keresztcsonttal [trupia czaszka i dwie piszczele], lábszárcsontok [piszczele], keresztbe tett csontkéz [skrzyżowane kości rąk], csontok [kości]; pol.: czaszka szkielet, kościotrup, kości, żniwiarz/kosiarz, skrzyżowane piszczele, trup, szkielet w płaszczu z kapturem i kosą w ręku, mroczna postać w długiej szacie z kapturem i z kosą na ramieniu, jeździec Apokalipsy, wisielec, wampiry, mumie, serce, pirat;
  6. ŚWIATŁO – węg.: sötétég [ciemność], fény [światło], éjszaka [noc]; pol.: światło na końcu tunelu, białe światło, ciemność, płomienie, bladość, noc;
  7. ODZIEŻ – węg.: csuklya [kaptur], gyászlepel [kir], fekete fátyol [czarny welon], szemfedél [całun], lepel [peleryna], fekete tüll [czarny tiul], fekete drapéria [czarna draperia]; pol.: czarny kir, czarne ubranie, kaptur, całun;
  8. NATURA – węg.: Léthé folyó [rzeka Leta], árnyék [cień], űr [przestrzeń, pustka], felhő [chmura], a melegség [ciepło], alkony [zmierzch], tengerbe torkolló folyó [rzeka wpadająca do morza], föld [ziemia], kopár táj [jałowy krajobraz]; pol.: błyskawice, tajemnice natury, piorun;
  9. PTAKI – węg.: varjú [wrona], holló [kruk], galamb [gołąb], kuvik [sowa piszcząca], halálmadár [ptak śmierci], különböző madarak [przeróżne ptaki], fekete madár [czarny ptak], fekete holló [czarny kruk], bagoly [sowa]; pol.: kruk, czarne ptaki;
  10. ZWIERZĘTA – węg.: hiéna [hiena], sakál [szakal], fekete macska [czarny kot];
  11. GADY – pol.: wąż
  12. DRZEWA – węg.: szomorúfűz [wierzba płacząca], hulló őszi falevél [spadające jesienne liście], lehullott falevelek [opadłe liście], diófa [drzewo orzechowe], csupasz ágak [gołe gałęzie]; pol.: cyprys;
  13. KWIATY – węg.: virág [kwiat], krizantém [chryzantemy], rózsa [róża], kála [kalia], szirom nélküli virág [kwiat bez płatków], fehér szegfű [biały goździk], kompozíciókban a lekonyuló virág vagy levél [zwiędły kwiat lub liść w kompozycjach], lekonyuló virág [zwiędły kwiat]; pol.: czarny kwiat, biała lilia;
  14. UCZUCIA – węg.: könnyek [łzy], fájdalom [ból], félelem [strach], valakinél megkönnyebbülés [ulga dla kogoś], a nevetés (ugyanez latin-amerikai szokás is) [śmiech (jest to także zwyczajem w Ameryce Łacińskiej)], könnyező arc [łzawiąca twarz]; pol.: żal, ból, smutek, nadzieja;
  15. ISTOTA ŻYWA – węg.: halál angyala [anioł śmierci], angyal [anioł], ördög [diabeł], szellem [upiór, duch]; pol.: duchy, zombi, diabeł, anioł z mieczem, anioł śmierci;
  16. CHOROBA – węg.: járvány [epidemia, plaga], rák [rak], aids [aids], pestis [dżuma];
  17. WYDARZENIA – węg.: háború [wojna], éhínség [głód]; pol.: grzech pierworodny, pogrzeb, msza, widzenie zmarłych, koniec wędrówki, kondukt żałobny, stypa;
  18. STAN – węg.: gyász [żałoba], váratlan [zaskoczenie]; pol.: wieczny sen, charczący oddech, żałoba;
  19. SACRUM – węg.: Szent Péter [święty Piotr]; pol.: Bóg
  20. INNE – węg.: üresség [pustka], a köztudatba beépült siratók, rekviemek [pieśni żałobne, rekwiemy, utrwalone w świadomości społecznej], Yin-yang [Yin-yang], méreg [trucizna], haláltánc [taniec śmierci], régi emlékek [stare wspomnienia], láng [płomień], pokol tüze [ogień piekła]; pol.: Salve Regina

 

         Analiza materiału wskazuje na to, że wymienione przez respondentów symbole śmierci nie zawsze potwierdzają antropomorfizację tego zjawiska i chociaż dla zdecydowanej większości respondentów symbolami śmierci są: czaszka, szkielet, kościotrup, kości, skrzyżowane piszczele, kosiarz, wąż itp., to niezwykle często śmierć kojarzona jest z miejscem, przedmiotami, kolorami, odzieżą itp.

Z powyższych danych wynika również, że dla niektórych węgierskich respondentów symbolami śmierci są choroby, czego nie zarejestrowano w odpowiedziach polskich. Żaden z polskich respondentów jako symboli śmierci nie wymienił środków transportu. Węgrzy natomiast podali ich trzy. Węgierscy ankietowani jako symbole śmierci wymienili także różne gatunki drzew, kwiatów, zwierząt i ptaków, polscy podali pojedyncze przykłady.

Zebrany materiał jest prezentacją ’potocznego widzenia’ śmierci poprzez pryzmat doświadczeń, prawd, stwierdzeń, wierzeń itp. W aspekcie kulturowym jest on odzwierciedleniem światopoglądów i dawnych wierzeń.

Uzyskane wyniki stanowią zatem bogaty materiał językowy i kulturowy, po części dający odpowiedź na pytanie, w jaki sposób człowiek porządkuje i wartościuje otaczający go świat oraz zjawiska w nim zachodzące.

 

Bibliografia

Bańczerowski, Janusz 2002: A profilírozás mint nyelvészeti fogalom. Magyar Nyelvőr 2002/3: 321−329. http://www.c3.hu/~nyelvor/period/1263/126307.pdf

Bańczerowski, Janusz 2008: A világ nyelvi képe. A világkép mint a valóság metaképe a nyelvben és nyelvhasználatban. Budapest: Tinta Könyvkiadó.

Krzyżanowska, Anna 1999: Polska i francuska frazeologia śmierci. Lublin: UMCS.

 

Lektorálta: Bańczerowski Janusz